Kader

De opdracht van de centra kadert in de ministeriële omzendbrieven van 7 juli 1994 die handelt over de aflevering van verblijfs – en arbeidsvergunningen aan vreemdelingen, slachtoffers van mensenhandel, later aangevuld en gewijzigd door de richtlijnen van 13 januari 1997 en van 17 april 2003. Deze reglementering heeft tot doel een humane zorg voor de slachtoffers die bijdragen tot de strijd tegen het fenomeen mensenhandel mogelijk te maken.
Van de slachtoffers wordt verwacht dat ze

• het milieu van mensenhandel verlaten en er geen contact meer mee hebben;
• medewerking verlenen aan het gerechtelijk onderzoek naar feiten van mensenhandel.

Tot slot is ook de begeleiding door één van de drie gespecialiseerde onthaalcentra verplicht. Alleen deze drie centra zijn immers bevoegd om het beschermingsstatuut aan te vragen.

Hulpverlening

De hulpverlening aan slachtoffers van mensenhandel bevindt zich op het kruispunt van drie verschillende werkvormen.

• dimensie slachtofferhulp : slachtoffers hebben vaak traumatiserende ervaringen achter de rug. Er is nood aan bijstand om orde te scheppen in de chaos en aan rust en structuur om een aanvang te kunnen maken voor de verwerking.
• dimensie thuisloosheid : in de meeste gevallen is het slachtoffer bij aanmelding dakloos en is er nood aan residentiële opvang. Wanneer de rust is weergekeerd en er plannen zijn gesmeed, begint de zoektocht naar een woning.
• dimensie integratiewerking : niet alle vormen van hulp en bijstand zijn toegankelijk voor vreemdelingen met een apart statuut. Rekening houdend met de mogelijkheden en beperkingen wordt er gewerkt aan een toekomstproject dat ofwel gericht is op een integratie in onze samenleving, ofwel op de terugkeer naar het herkomstland.

In de hulpverlening wordt, na een intakegesprek, een individueel aangepast begeleidingspakket uitgewerkt. In de voorbije jaren zijn we geëvolueerd tot een vorm van maatzorg waar we best trots op mogen zijn. 

Administratief juridische begeleiding

De administratieve begeleiding omvat de aanvraag in van verblijfsdocumenten (toepassing omzendbrief). Daartoe wordt nauw samengewerkt met de Dienst Vreemdelingenzaken.

De juridische bijstand wordt geboden met het oog op de verdediging van de rechten en belangen van de cliënt:

• informatie over de procedure mensenhandel en het juridische systeem in België;
• en over de mogelijkheid zich te laten bijstaan door een advocaat;
• informatie en steun gedurende de eventuele volledige gerechtelijke procedure.

Deze vorm van begeleiding wordt aan ieder slachtoffer geboden, zolang de verblijfsprocedure of het gerechtelijk dossier blijft lopen.

Residentiële opvang

De meeste slachtoffers hebben bij aanmelding geen woning meer omdat hun vorige verblijfplaats verbonden is met het milieu waarin ze werden geëxploiteerd. Terugkeren naar dat adres kan gevaar opleveren voor de eigen veiligheid

De drie gespecialiseerde onthaalcentra beschikken elk over een onthaalhuis waarvan het adres niet bekend gemaakt wordt. De opvangcapaciteit verschilt naargelang het centrum. Heel wat slachtoffers worden ’s nachts aangemeld. Daarom zijn de centra 24u op 24u telefonisch bereikbaar voor noodgevallen.
In de opvang wordt in de eerste plaats gewerkt aan rust, structuur en een gevoel van veiligheid. Zo willen we de basis leggen voor de verwerking van het verleden. Daarnaast wordt zoals in andere onthaalcentra ook extra aandacht besteed aan andere facetten van het dagelijks leven, zoals het aanleren van een aantal praktische vaardigheden, budgetbeheer, enz.
We kunnen opvang bieden, maar dat hoeft niet per se in de eigen voorziening van het gespecialiseerd onthaalcentrum. Wanneer er zich geen specifiek veiligheidsprobleem stelt, kan een vrouw met een kind misschien beter opgevangen worden in een andere voorziening die zich tot moeders met kinderen richt. Minderjarige slachtoffers worden opgevangen in voorzieningen van de bijzondere jeugdzorg, …. Zo trachten we de hulpverlening af te stemmen op de noden van ieder slachtoffer.
In principe is de termijn van opvang zo lang als nodig is en zo kort als mogelijk, maar door de situatie op de huisvestingsmarkt zijn er nogal wat hindernissen die de zoektocht naar een eigen woning bemoeilijken.

Ambulante begeleiding

In de ambulante begeleiding krijgt het slachtoffer ondersteuning voor het uitwerken en realiseren van het langere termijntraject. De verblijfsprocedure kan lang aanslepen. Heel wat slachtoffers blijven vier jaar met een tijdelijk verblijfsstatuut rond lopen. In de eerste maanden is de begeleiding intensief. Na verloop van tijd, naarmate de situatie van het slachtoffer stabieler wordt, vinden de begeleidingsgesprekken minder frequent plaats.

Samen met het slachtoffer wordt nagedacht over een toekomstproject.

Dit project is een compromis tussen de wensen van de cliënt en de mogelijkheden en beperkingen van het maatschappelijk kader. Het slachtoffer kan zich richten op de integratie in de Belgische samenleving, maar ook kiezen voor een terugkeer naar het land van herkomst. Om een eventuele terugkeer te vergemakkelijken, hebben de centra contacten opgebouwd en aldus een netwerk gecreëerd met plaatselijke diensten in het land van oorsprong.

Het toekomstproject is dus niet a priori gericht op de Belgische samenleving. Dat kan ook niet omdat in de beginfase helemaal geen uitsluitsel kan gegeven worden over de afloop van de procedure.
Wie zijn toekomstproject wel in ons land wil situeren, kiest ook voor integratie. In Vlaanderen worden slachtoffers in contact gebracht met de actoren van de inburgering (onthaalbureau en Huis van het Nederlands). In Brussel kan het slachtoffer kiezen voor een Nederlands- of een Franstalig traject. De hulpverlening ondersteunt en stimuleert de slachtoffers bij het zoeken van cursussen en opleidingen en oriënteert hen naar diensten die hen op weg helpen naar werk.
De hulpverlening heeft in de eerste plaats een dimensie van algemeen maatschappelijk werk : inschrijving bij gemeente en OCMW, wegwijs maken in de samenleving, ondersteuning bij allerhande administratieve démarches (inschrijving mutualiteit, aanvraag arbeidsvergunning, inschrijving als werkzoekende, …).
Veel aandacht gaat ook naar de verwerking van het verleden. Gevoelens als (on)veiligheid, (on)zekerheid en (wan)vertrouwen vinden we terug bij bijna alle slachtoffers en maken dus een vast onderdeel uit van de begeleidingsgesprekken. Ieder slachtoffer heeft haar eigen verhaal en haar eigen voorgeschiedenis. Of een ervaring al dan niet een traumatiserende impact heeft hangt evenzeer af van persoon tot persoon.
In de praktijk stellen we vast dat de slachtoffers bij opname vaak in crisis verkeren. Daarop volgt een fase waarin ze de negatieve ervaringen zo veel mogelijk van zich af zetten en zich richten op het toekomstproject en het verwerven van stabiliteit. Maar op langere termijn zien we bij slachtoffers die aan hun ervaringen een trauma hebben overgehouden, symptomen als angst, stress, depressie, en dergelijke weer opduiken. Doorheen de jaren is hier rond een stuk know how gegroeid die ons toelaat een aantal zaken zelf op te nemen. Wanneer de problematiek een meer gespecialiseerde of langere termijn begeleiding vergt, wordt er een beroep gedaan op de geestelijke gezondheidszorg. 
Kortom, de begeleiding die aan slachtoffers van mensenhandel wordt geboden is geen eenheidsworst. Er wordt samengewerkt met vele externe diensten op het gerechtelijk, sociaal, psychologisch, medisch en educatief vlak, om een traject op maat te kunnen bieden.

Knelpunten

Hoe goed de hulpverlening ook georganiseerd is, de situatie van een slachtoffer blijft hoe dan ook erg kwetsbaar. Slachtoffers combineren een aantal achterstellingsfactoren. Als vreemdeling, die geen Frans of Nederlands spreekt, met een precair verblijfsstatuut en een minimuminkomen, is het niet makkelijk een nieuwe start te maken. Bovendien hebben ze geen of een beperkt sociaal netwerk, gaan gebukt onder psychologische druk, onder verwachtingen van familie in het herkomstland, …Daartegenover staan een aantal hulpbronnen (hulpverlening, maatschappelijke actoren, …) en troeven die hen helpen er desondanks toch voor te gaan. We willen in het bijzonder wijzen op de enorme motivatie bij mensen die hier een toekomstproject willen uitbouwen, de wil om te leren, de wil om te werken, de wil om op eigen benen te staan en de maatschappij niet tot ‘last’ te zijn.
Vooral de overstap van opvang naar zelfstandig wonen en de eerste maanden zelfstandigheid is een erg moeilijke periode waarin ze te kampen hebben met een groot aantal drempels, handicaps en zelfs gesloten deuren.
Knelpunten situeren zich vooral op het vlak van socio-professionele integratie (toegang tot taalcursussen, opleiding en tewerkstelling), op het vlak van huisvesting (toegang tot degelijke en betaalbare woningen) en op het vlak van de algemene levensstandaard.

Vanaf het ogenblik dat aan een slachtoffer van mensenhandel een tijdelijke verblijfsvergunning wordt afgeleverd, dus vanaf de eerst fase, ontstaat het recht op maatschappelijke steunverlening vanwege het O.C.M.W. (Dienstnota 13 mei 1994)